Türkiye Gastronomi Turizmi Gelirlerinin Mevsimsel Birim Kök Analizi (Seasonal Unit Root Analysis of Gastronomy Tourism Revenues in Türkiye)

Seda SÜER

doi:10.63556/jotags.2026.1909

Yazarlar

Seda SÜER

DOI:

https://doi.org/10.63556/jotags.2026.1909

Anahtar Kelimeler:

Gastronomi turizmi gelirleri- Mevsimsel birim kök- Türkiye

Öz

Turistik faaliyetlerin ayrılmaz bir parçası olan yeme-içme faaliyetleri turistlere gastronomik deneyimler sunmakta, birincil seyahat motivasyonu haline gelmekte ve destinasyon seçiminde etkili olmaktadır. Turistlerin harcamalarının büyük bir bölümünü oluşturan yiyecek ve içecek harcamaları destinasyonlar için önemli bir gelir kaynağı olduğundan bu gelirlerin mevsimsel birim kök özelliklerinin incelenmesi önem taşımaktadır. Bu çalışmanın amacı, gastronomi turizmi bakımından güçlü bir potansiyele sahip olan Türkiye’de yeme-içme harcamalarından elde edilen gelirlerin mevsimsel birim kök testleri kullanılarak incelenmesidir. Nicel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmadaki ikincil veriler, 2012 ve 2025 arasındaki yeme-içme harcama türüne göre Türkiye’den çıkış yapan ziyaretçilerden elde edilen gelire ait çeyreklik zaman serileridir. Bulgular, serinin mevsimsel olmayan frekansta birim kök özelliği taşıdığını, mevsimsel frekanslarda ise sonuçların model spesifikasyonlarına göre farklılaştığını göstermektedir. Mevsimsel olmayan frekansa uygulanan yapısal kırılmalı birim kök testlerinde durağanlık sonuçlarının model spesifikasyonlarına göre değiştiği ve bazı kırılmaların COVID-19 pandemisiyle örtüşen 2020-2021 döneminde belirlendiği görülmektedir. Bu bulgular, şokların gastronomi turizmi gelirleri üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesinde mevsimsel frekansların yanı sıra yapısal değişimlerin de dikkate alınması gerektiğini göstermektedir.

Referanslar

Adity, A., Rawal, Y. S., Pal, S., Kumar, S., Sonker, J., & Singh, U. P. (2025). Modeling the dynamics of culinary tourism: Mathematical insights into trends and socio-economic impacts. Journal of Information Systems Engineering and Management, 10 (12s), 1-12. https://doi.org/10.52783/jisem.v10i12s.1700

Akkaya, A., & Özcan, C. C. (2019). Türkiye’de gastronomi turizminin ekonomik etkilerinin indeks değerlendirmesi. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 6 (32), 251-267.

Albayrak, Ş. G. (2017). Türkiye’de reel döviz kurunun turizm gelirleri üzerine etkisi: 2010-2017 dönemleri için ampirik bir uygulama. Journal of Recreation and Tourism Research, 4 (4), 134-147.

Bain, A. (2024). Effect of culinary tourism on local economic development in South Africa. Journal of Hospitality and Tourism, 4 (2), 34-44. https://doi.org/10.47672/jht.2382

Baydeniz, E., Kılıcı, L., & Çelik, S. (2023). Yerel mutfak algısı gastro aktivite ve gastro deneyimin destinasyon marka imajına etkisi: Afyonkarahisar örneği. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, 6 (1), 133-153.

Bayhan, F. (2025). Türkiye’de ve dünyada gastronomi turizmi. İçinde İ. Bayhan, (Ed.), Multidisipliner bir yaklaşımla özel ilgi turizmi (ss.173-198). Özgür Yayınları. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub769.c3175

Birdir, K., & Akgöl, Y. (2015). Gastronomi turizmi ve Türkiye’yi ziyaret eden yabancı turistlerin gastronomi deneyimlerinin değerlendirilmesi. İşletme ve İktisat Çalışmaları Dergisi, 3 (2), 57-68.

Bostan, F., & Karslı, C. (2022, Eylül 16-18). Alternatif turizm (gastronomi, sağlık ve kültür) gelirlerinin ekonomik büyüme üzerine etkisi: Türkiye örneğinde ampirik bir uygulama. International Malatya Gastronomy Culture and Tourism Conference, Malatya, Turkey.

Canova, F., & Hansen, B. E. (1995). Are seasonal patterns constant over time? A test for seasonal stability. Journal of Business & Economic Statistics, 13 (3), 237-252.

Çekal, N., & Aslan, B. (2017). Gastronomik bir değer olarak tarhana ve coğrafi işaretlemede tarhananın yeri ve önemi. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi, 1 (2), 124-135.

Darabseh, F., & Aloudat, A. (2023). The role of the Jordanian local food in fostering tourism development: An exploratory study. In P. Buonincontri, L. Errichiello, R. Micera, & R. Garibaldi (Eds.). Evolving the perspectives on the value of gastronomy for Mediterranean destination development (pp. 99-129), Mc-Graw Hill.

Denk, E. (2025). An important cheese in Turkish cuisine: A research on PGI‑registered Erzurum civil. Journal of Ethnic Foods, 12 (17), 1-8. https://doi.org/10.1186/s42779-025-00277-3

Di-Clemente, E., Hernández-Mogollón, J., & López-Guzmán, T. (2020). Culinary tourism as an effective strategy for a profitable cooperation between agriculture and tourism. The Social Sciences, 9 (3), 1-15. https://doi.org/10.3390/socsci9030025

Dickey, D. A., & Fuller, W. A. (1979). Distribution of the estimators for autoregressive time series with a unit root. Journal of the American Statistical Association, 74 (366), 427-431.

Dickey, D. A., Hasza, D. P., & Fuller, W. A. (1984). Testing for unit roots in seasonal times series. Journal of the American Statistical Association, 79 (386), 355-367.

Dordai, L., Becze, A., & Roman, M. (2026). Gastronomic tourism: Global trends, sustainability challenges, and research directions (2010-2025)- A comprehensive review. Gastronomy, 4 (1), 1-24. https://doi.org/10.3390/gastronomy4010004

Ekerim, F., & Tanrısever, C. (2020). Türkiye gastronomi festivalleri ve haritalandırılması. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 8 (3), 2277-2297.

Franses, P. H., & Taylor, A. R. (2000). Determining the order of differencing in seasonal time series processes. Econometrics Journal, 3 (2), 250-264.

Fernández, M., & Irimia-Diéguez, A. (2025). Links between food tourism and the local economy: A systematic literature review. Sustainable Futures, 10, 100959, 1-12. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.100959

García-Pérez, L. E., & Castillo-Ortiz, I. (2024). Memorable gastro-tourism experiences: A systematic literature review. Annals of Tourism Research Empirical Insights, 5 (2), 100158, 1-22.

Gil-Alana, L. A., Ruiz-Alba, J. L., & Ayestarán, R. (2020). UK tourism arrivals and departures: Seasonality, persistence and time trends. Applied Economics, 52 (46), 5077-5087.

Gil-Alana, L. A., Gil-Lopez, A., & Román, E. S. (2021). Tourism persistence in Spain: National versus international visitors. Tourism Economics, 27 (4), 614-625.

Gregorić, M., & Baldigara, T. (2020). Artificial neural networks in modelling seasonal tourism demand-Case study of Croatia. Zbornik Veleučilišta u Rijeci, 8 (1), 19-39.

Grand View Research. (2026). Culinary Tourism Market (2026- 2033). https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/culinary-tourism-market-report (Erişim Tarihi: 19/04/2026)

Gribble, D. (2025). Culinary tourism 2025 from street food to immersive dining. Hospitality Marketing Insight, https://www.hospitalitymarketinginsight.com/p/culinary-tourism-insights-2025 (Erişim Tarihi: 19/05/2026)

Ghysels, E., Lee, S. H., & Noh, J. (1994). Testing for unit roots in seasonal time series. Journal of Econometrics, 62 (2), 415-442.

Gössling, S., Garrod, B., Aall, C., Hille, J., & Peeters, P. (2011). Food management in tourism: Reducing tourism’s carbon ‘foodprint’. Tourism Management, 32 (3), 534-543.

Hepkorucu, A., & Doğan, Ö. (2019). Turizm gelirleri için mevsimsel birim kök yapısının incelenmesi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12 (62), 1343-1351.

Hylleberg, S., Engle, R.F., Granger, C. W. J., & Yoo, B. S. (1990). Seasonal integration and cointegration. Journal of Econometrics, 44 (1), 215-238.

Intapan, C., Sriboonchitta, S., Chaiboonsri, C., & Piboonrungroj, P. (2019). Analysis of seasonal tourism demand to economic growth in Thailand: Bayesian approach. The Second International Conference on Physics, Mathematics and Statistics-Journal of Physics: Conference Series, 1324 (1), 012092. Hangzhou, China: IOP Publishing.

Jeaheng, Y., Al-Ansi, A., Chua, B.-L., Ngah, A. H., Ryu, H.-S., Ariza-Montes, A., & Han, H. (2023). Influence of Thai street food quality, price, and involvement on travelers’ behavioral intentions: Exploring cultural difference (Eastern versus Western). Psychology Research and Behavior Management, 16, 223-240.

Koc, E., & Altinay, G. (2007). An analysis of seasonality in monthly per person tourist spending in Turkish inbound tourism from a market segmentation perspective. Tourism management, 28 (1), 227-237.

Koçkaya, K. (2025). Jarque-Bera testi tabanlı öğretme-öğrenme tabanlı optimizasyon algoritmasının (JBTLBO) Nakagami-m sönümlemeli kanal üzerinde spektrum algılama başarım analizi. Hendese Teknik Bilimler ve Mühendislik Dergisi, 2 (1), 5-12.

Korkmaz, A., Topbaş, F., & Uğuz, S. Ç. (2018). Harcama türlerine göre turizm gelirlerinde mevsimsellik: Türkiye örneği. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi, 9 (22), 457-488.

Küçükkömürler, S., Şırvan, N. B., & Sezgin, A. C. (2018). Dünyada ve Türkiye’de gastronomi turizmi. Uluslararası Turizm Ekonomi ve İşletme Bilimleri Dergisi, 2 (2), 78-85.

Lai, M. Y., Khoo-Lattimore, C., & Wang, Y. (2019). Food and cuisine image in destination branding: Toward a conceptual model. Tourism and Hospitality Research, 19 (2), 238-251. https://doi.org/10.1177/1467358417740763

Lee, J., & Strazicich, M. C. (2003). Minimum Lagrange multiplier unit root test with two structural breaks. Review of Economics and Statistics, 85(4), 1082-1089.

Liang, M., Bakar, A. Z. C., Ishak, F. A. C., & Karim, S. A. (2024). Gastronomic tourism: From food to culture, towards a conceptual framework. Journal of Tourism, Hospitality & Culinary Arts, 16 (1), 981-992.

Lim, C., & McAleer, M. (2000). A seasonal analysis of Asian tourist arrivals to Australia. Applied Economics, 32(4), 499-509.

Liutikas, D. (2023). Gastronomy tourism as a tool for the development of regions. Tourism and Heritage Journal, 5, 100-119.

Lyhagen, J. (2006). The seasonal KPSS statistic. Economics Bulletin, 3 (13), 1-9.

Manola, M., & Koufadakis, S. X. (2020). The gastronomy as an art and its role in the local economic development of a tourism destination: A literature review. SPOUDAI Journal of Economics and Business, 70 (1/2), 81-92.

Matta, R. (2016). Food incursions into global heritage: Peruvian cuisine’s slippery road to UNESCO. Social Anthropology, 24 (3), 338-352. https://doi.org/10.1111/1469-8676.12300

Mert, M., & Çağlar, A. E. (2023). Eviews ve gauss uygulamalı zaman serileri analizi. Ankara: Detay Yayıncılık.

Ndlovu, J. (2023). Food tourism as a strategy for local economic development in Durban. African journal of hospitality, Tourism and Leisure, 12 (5SE):1806-1821. https://doi.org/ 10.46222/ajhtl.19770720.468

Onur, N. (2021). Gastronomi turizmi ve Hatay lezzet rotası. Turizm Ekonomi ve İşletme Araştırmaları Dergisi, 3 (2), 150-162.

Orea-Giner, A., & Fusté-Forné, F. (2023), The way we live, the way we travel: generation Z and sustainable consumption in food tourism experiences. British Food Journal, 125 (13), 330-351. https://doi.org/10.1108/BFJ-11-2022-0962

Oruç, M. (2024). Türkiye raises its target in gastronomy tourism. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/en/turkiye/turkiye-raises-its-target-in-gastronomy-tourism/3335458. (Erişim Tarihi: 21/04/2026).

Osborn, D. R., Chui, A. P. L., Smith, J. P., & Birchenhall, C. R. (1988). Seasonality and the order of integration for consumption. Oxford Bulletin of Economics & Statistics, 50 (4), 361.

Perron, P. (1989). The great crash, the oil price shock, and the unit root hypothesis. Econometrica, 57 (6), 1361-1401.

Piboonrungroj, P., Wannapan, S., & Chaiboonsri, C. (2023). The impact of gastronomic tourism on Thailand economy: Under the situation of COVID-19 pandemic. SAGE Open, 13 (1), 1-12. https://doi.org/10.1177/21582440231154803

Ramos, C. M. Q., & Pinto, K. (2024). How gastronomic image shapes tourism competitiveness: An approach with sentiment analysis. Applied Sciences, 14 (20), 9524, 1-19. https://doi.org/10.3390/app14209524

Ridderstaat, J., & Nijkamp, P. (2015). Measuring pattern, amplitude and timing differences between monetary and non-monetary seasonal factors of tourism-The case of Aruba. Tourism Economics, 21 (3), 501-526.

Ridderstaat, J., & Croes, R. (2020). A framework for classifying causal factors of tourism demand seasonality: An interseason and intraseason approach. Journal of Hospitality & Tourism Research, 44 (5), 733-760.

Sorcaru, I. A. (2019). Gastronomy tourism – A sustainable alternative for local economic development. Economics and Applied Informatics, 25 (1), 103-110. https://doi.org/10.35219/eai1584040912

Sormaz, U., Akmese, H., Gunes, E., & Aras, S. (2016). Gastronomy in tourism. Procedia Economics and Finance, 39, 725-730. https://doi.org/10.1016/S2212-5671(16)

Şeker, K. (2021). Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası rezervlerinin HEGY testi ile mevsimsellik analizi. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6 (3), 421-432.

Şeyhanlıoğlu, H. Ö., Duman, H., & Arıca, R. (2023). Türkiye’de yer alan gastronomi müzelerinin tematik analizi. Toplum, Ekonomi ve Yönetim Dergisi, 4 (Özel), 121-142.

Thongkaw, B., Kongbuamai, N., Chinnakum, W., & Chaiboonsri, C. (2024). The impact of gastronomic tourism on the regional economy of Thailand: Examined by the dynamic I-O model after the decline of COVID-19. Economies, 12 (180), 1-14. https://doi.org/10.3390/ economies12070180

Tıraşoğlu, M. (2012). HEGY mevsimsel birim kök testi: Türkiye’de TÜFE ve TÜFE harcama grupları için bir uygulama. Kırklareli Üniversitesi İİBF Dergisi, 1 (1), 49-63.

Tsai, C-T. S., & Wang, Y-C. (2017). Experiential value in branding food tourism. Journal of Destination Marketing & Management, 6 (1), 56-65. https://doi.org/10.1016/j.jdmm.2016.02.003

TÜİK, Türkiye İstatistik Kurumu (2026). Harcama türlerine göre ziyaretçilerden elde edilen turizm geliri. https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=egitim-kultur-spor-ve-turizm-105&dil=1 (Erişim Tarihi: 04/04/2026)

Türk Patent ve Marka Kurumu (2026). Tescil ve başvuru sayıları. https://ci.turkpatent.gov.tr/Statistics/RegistrationAndApplication. (Erişim Tarihi: 21/04/2026).

Ünlüönen, K., & Gündüz, S. (2023). Türkiye’de turistik yiyecek içecek harcamaları ile reel efektif döviz kuru arasındaki nedensellik ilişkisi. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 11 (4), 3149-3164.

Vergori, A. S., & Arima, S. (2022). Transport modes and tourism seasonality in Italy: By air or by road?. Tourism Economics, 28 (3), 583-598.

Vuksanović, N., Demirović Bajrami, D., Petrović, M. D., Radovanović, M. M., Malinović-Milićević, S., Radosavac, A., Obradović, V., & Ergović Ravančić, M. (2024). The role of culinary tourism in local marketplace business-New outlook in the selected developing area. Agriculture, 14 (1), 130. https://doi.org/10.3390/agriculture14010130

Yeboah, R., & Ashie, D. (2024). Promotion of local food as tourism product in the Cape Coast Metropolis: An explorative research. Heliyon, 10 (24), e40950, 1-9.

Zahra Fakir, F., Bouslikhane, A., Ahachmi, M., & Rhazzane, S. (2022, Ekim 6-9). Tourism and gastronomy: Overview of the tourist destination Morocco. VI. International Gastronomy Tourism Studies Congress, Afyonkarahisar, Turkey.

Zivot, E., & Andrews, D. W. K. (1992). Further evidence on the great crash, the oil-price shock, and the unit-root hypothesis. Journal of Business & Economic Statistics, 10 (3), 251-270.