Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Bağlamında Gastrodiplomasi ve Sürdürülebilir Gastronominin Önemi (The Importance of Gastrodiplomacy and Sustainable Gastronomy in the Context of the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage)
DOI:
https://doi.org/10.63556/jotags.2026.1899Anahtar Kelimeler:
SOKÜM Sözleşmesi- Somut olmayan kültürel miras- Gastronomi- Mutfak kültürü- Sürdürülebilir kalkınmaÖz
Uluslararası bir kuruluş olan UNESCO, Yaratıcı Şehirler Ağı programı ve Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi (SOKÜM Sözleşmesi) kapsamında gastronomiyi bir kültürel miras unsuru olarak ele almaktadır. Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi’nin “koruma”, “aktarma” ve “yaşatma” amacı gastronomi etrafından oluşan bilgi, birikim ve deneyimi de kapsamaktadır. Bu çalışma SOKÜM Sözleşmesi çerçevesinde gastrodiplomasi uygulamalarını analiz etmeyi ve gelişen sürdürülebilir gastronomi perspektifini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi ve doküman analizi kullanılmıştır. Veriler SOKÜM Listeleri’ne kayıtlı unsurların adaylık dosyaları, karar metinleri, görselleri ve diğer belgelerden elde edilmiştir. SOKÜM Listeleri’ne gastronomi unsurları kaydının geleneksel mutfağın korunmasının yanı sıra kültürel diplomasinin bir aracı olduğu görülmüştür. Sözleşme’ye taraf devletlerin “sürdürülebilirlik” vurgusuyla çevresel, toplumsal ve kültürel sorumluluğu esas alan bir anlayış benimsediği anlaşılmıştır. Bu noktada, son yıllarda sürdürülebilir gastronomi kavramının öne çıkmasıyla birlikte, UNESCO belgelerinde çevresel, sosyal ve ekonomik sürdürülebilirlik vurgularının da arttığı görülmektedir. Geleneksel üretim yöntemlerinin korunması, yerel ürünlerin kullanımı, sağlıklı yaşam, biyolojik çeşitliliğin desteklenmesi ve kuşaktan kuşağa aktarım gibi hususlar, gastronominin yalnızca kültürel bir ifade biçimi değil, aynı zamanda sürdürülebilir kalkınmanın bir aracı olarak ele alındığını göstermektedir. Bu yaklaşım, ülkelerin gastrodiplomasi çalışmalarında belirleyici bir rol oynamaktadır. Sürdürülebilir gastronomi söylemi üzerinden hazırlanan adaylıklar, çevreye duyarlı, kültürel mirasına sahip çıkan ve kültürel miras taşıyıcılarını destekleyen bir ülke imajının inşa edilmesi çabalarını yansıtmaktadır.
Referanslar
Aksoy, M. & Çekiç, M. (2018). Gastronominin yumuşak güç olarak kullanımı üzerine bir inceleme, 19. Ulusal Turizm Kongresi 17-21 Ekim 2018, s. 715-729, Afyonkarahisar.
Aral, A. E. (2019). Somut olmayan kültürel mirasın temsil ve tescili hakkında medyadaki tartışmalar üzerine bir değerlendirme, 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi 20-23 Kasım 2017, s. 319-328, Ankara.
Baki Nalcıoğlu, Z. S. (2026). Gastrodiplomasi ve Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi’nin Çok Uluslu Dosyaları. İletişim ve Diplomasi, (Gastrodiplomasi Özel Sayısı), 26-46.
BBC. (2025). Italian Cooking Awarded UNESCO Cultural Heritage Status. https://www.bbc.com/news/articles/c80x3p331lxo (Erişim Tarihi: 11.01.2026).
Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. & Demirel, F. (2016). Bilimsel Araştırma Yöntemleri, Ankara: Pegem Akademi.
Chapple-Sokol, S. (2013). Culinary diplomacy: Breaking bread to win hearts and minds. The Hague Journal of Diplomacy, 8(2), 161-183.
Çalışkan, S. (2025). Somut olmayan kültürel miras listesinde yer alan gastronomik unsurların sürdürülebilir kalkınma amaçları açısından değerlendirilmesi. Journal of Tourism & Gastronomy Studies, 13(1), 935-956.
Demirören Haber Ajansı. (2026). Bir Sofrada Miras Türk Mutfağı Haftası. https://www.dha.com.tr/yerel-haberler/istanbul/emine-erdogan-turk-mutfagi-anadolunun-ruhunu-2877996?utm_source=chatgpt.com (Erişim Tarihi: 11.06.2026).
Egypt & Africa. (2025). https://africa.sis.gov.eg/english/africa-today/african-news/unesco-lists-egyptian-kushari-on-representative-list-of-intangible-cultural-heritage-of-humanity-for-2025/ (Erişim Tarihi: 11.01.2026).
Elçi, D. (2023). Isparta’nın somut olmayan kültürel mirası üzerine inceleme: Yemekler. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi).
Gachechiladze Ozcan, M. (2025). 21. yüzyılda yemek ve siyaset ilişkisi: Gastrodiplomasi örneği. (Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
Goody, J. (2013). Yemek, mutfak, sınıf karşılaştırmalı sosyoloji çalışması, Çev.: Müge Günay Güran, İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
Guardian. (2025). Italy first country to win UNESCO recognition for national cuisine. https://www.theguardian.com/world/2025/dec/10/italy-cuisine-first-unesco-heritage-recognition (Erişim Tarihi: 17.02.2026).
Herman, J. L., & Matta, R. (2024). Food and UNESCO’s Intangible Cultural Heritage Journey. Oxford Research Encyclopedia of Food Studies. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780197762530.013.145.
Jerusalem Post. (2008). “French president says he wants UNESCO to honor French cooking.” https://www.jpost.com/international/french-president-says-he-wants-unesco-to-honor-french-cooking/article-92937. (Erişim Tarihi: 11 Ocak 2026).
Kardeş, H. (2025). Somut olmayan kültürel miras kapsamında Türk mutfak kültürünün sürdürülebilirliği (Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
Kodaz, Ö., & Açıkalın, Ş. N. (2024). Yeni bir kamu diplomasisi uygulama alanı olarak gastrodiplomasi. Akademik Hassasiyetler, 11(25): 268-93.
Matta, R. (2016). Food inclusions into global heritage: Peruvian cuisine’s slippery road to UNESCO. Social Anthropology/Anthropologie sociale 24(3): 338-52.
Miguel Molina, M., Miguel Molina, B., Santamarina Campos, V., & Segarra Oña, M. (2016). Intangible heritage and gastronomy: The impact of UNESCO gastronomy elements. Journal of Culinary Science & Technology, 14(4): 293-310.
Naulin, S. (2012). Le Repas gastronomique des Français: Génèse d’un nouvel objet culturel. Sciences de la société, 87: 8-25.
Oğuz, M. Ö. (2017). Onuncu yılında somut olmayan kültürel miras listeleri: görünürlük, değerlilik ve güvenirlik. Millî Folklor 29(116).
Onaran, B. (2016). Mutfak Tarih: Yemeğin Politik Serüvenleri. İstanbul: İletişim Yayınları.
Ölçer Özünel, E. (2016). Yenilebilir Miraslar: Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması ve Çok Uluslu Mutfak Politikaları. In M. Hoppál, M. Ö. Oğuz, E. Ölçer Özünel (Ed.), İçinde Tatların Benzer Dünyası: Türk-Macar Ortak Yemek Kültürü,. (ss. 25-30). Ankara, Grafiker Yay.
Özdemir, B. (2023). Gastrodiplomasi: Türkiye’nin gastrodiplomasi potansiyeli ve nitelikleri üzerine bir değerlendirme. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Galatasaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
Özkılıç, R. (2023). Somut olmayan kültürel miras kapsamında halk mutfağı: Konya örneği. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
Pfeilstetter, R. (2015). Heritage entrepreneurship. Agency-driven promotion of the Mediterranean diet in Spain. International Journal of Heritage Studies, 21(3): 215-231.
Reuters. (2025). Koshary, a spicy Egyptian staple, wins UNESCO recognition. https://www.reuters.com/world/africa/koshary-spicy-egyptian-staple-wins-unesco-recognition-2025-12-10/ (Erişim Tarihi: 11.01.2026).
Rockower, P. (2020). A Guide to Gastrodiplomacy. In Nancy Snow, Nicholas J. Cull (Eds.) Routledge Handbook of Public Diplomacy (ss. 205-212). 2nd Edition: Routledge.
Romagnoli, M. (2019). Gastronomic heritage elements at UNESCO: Problems, reflections on and interpretations of a new heritage category. International Journal of Intangible Heritage, 14(1).
Sammells, C. O. (2016). Haute traditional cuisines: how UNESCO’s list of intangible heritage links the cosmopolitan to the local. İçinde In Edible Identities: Food as Cultural Heritage. United Kingdom: Roudledge, s. 141-58.
Scarpato, R. (2002). Sustainable gastronomy as a tourist product. In: A.-M. Hjalager, G. Richards (Eds.), Tourism and Gastronomy (ss. 132-152). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203218617
Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi. (2005). Millî Folklor. Fr. Çev.: M. Öcal Oğuz, İng. Çev.: Yeliz Özay, Göz. Geç.: Pulat Tacar, Yıl: 17, Sayı: 65, ss. 163-171.
Şenlikci, N. E. (2025). Somut olmayan kültürel miras kapsamında tavas mutfak kültürü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
Türkoğlu, T. (2025). Somut olmayan kültürel miras unsurlarından çay kültürüne yönelik gastro-turist deneyimi destinasyon imajı ve tutumun davranışsal niyete etkisinde alışkanlığın düzenleyici rolü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
T.C. Cumhurbaşkanlığı & T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. “Türk Mutfağı Haftası.” https://turkishcuisineweek.com/tr/turk-mutfagi-haftasi (Erişim Tarihi: 14.03.2026).
UNESCO. (2024). “Breakfast culture in Malaysia: dining experience in a multi-ethnic society.” https://ich.unesco.org/en/RL/breakfast-culture-in-malaysia-dining-experience-in-a-multi-ethnic-society-02113 (Erişim Tarihi: 14.01.2026).
UNESCO. “Browse the lists of ıntangible cultural heritage and the register of good safeguarding practices.” https://ich4.unesco.org/en/lists?text=&country[]=00228&multinational=3#tabs (Erişim Tarihi: 14.01.2026).
UNESCO. (2020). “Hawker culture in Singapore, community dining and culinary practices in a multicultural urban context.” https://ich.unesco.org/en/RL/hawker-culture-in-singapore-community-dining-and-culinary-practices-in-a-multicultural-urban-context-01568 (Erişim Tarihi: 14.01.2026).
UNESCO. (2021). “Success story of promoting traditional foods and safeguarding traditional foodways in Kenya.” https://ich.unesco.org/en/BSP/success-story-of-promoting-traditional-foods-and-safeguarding-traditional-foodways-in-kenya-01409 (Erişim Tarihi: 14.01.2026).
UNESCO Courier. (2025). “Food and intangible heritage, a flavourful relationship.” https://courier.unesco.org/en/articles/food-and-intangible-heritage-flavourful-relationship (Erişim Tarihi: 19.01.2026).
UNESCO Courier. (2023). Turkish coffee, not just a drink but a culture. (2025). https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000385040_eng. (Erişim Tarihi: 18 Ocak 2026).
UNESCO Decisions 20. COM 7. B. 27. (2025). Decisions of the Intergovernmental Committee: 20. COM 7.B.27. https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.B.27 (Erişim Tarihi: 14.01.2026).
UNESCO Decisions 20. COM 7. B. 28. (2025). Decisions of the Intergovernmental Committee: 20. COM 7.B.28. https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.B.28 (Erişim Tarihi: 14.01.2026).
UNESCO ICH. “Browse the Lists.” https://ich.unesco.org/en/lists (Erişim Tarihi: 17.02.2026).
UNESCO ICH. (2025). “Calendar of events of the twentieth session of the intergovernmental committee.” https://ich.unesco.org/en/calendar-of-e4vents-01392 (Erişim Tarihi: 14.01.2026).
UNESCO ICH. (2017). “Dive into intangible cultural heritage.” https://ich.unesco.org/dive/constellation/?focus=vocabulary_thesaurus_10 (Erişim Tarihi: 14.01.2026).
UNESCO ICH. (2026). “Files 2026 under Process.” https://ich.unesco.org/en/files-2026-under-process-01395 (Erişim Tarihi: 16.07.2026).
UNESCO ICH. (2023). “International Food Atlas and Digital Platform for safeguarding, promoting and transmitting foodways to future generations.” https://ich.unesco.org/en/projects/international-food-atlas-and-digital-platform-for-safeguarding-promoting-and-transmitting-foodways-to-future-generations-00505 (Erişim Tarihi: 11.01.2026).
UNESCO Nomination File No. 02276 (2025). “Al-Mihrass tree: knowledge, skills and rituals associated with it.” https://ich.unesco.org/en/RL/al-mihrass-tree-knowledge-skills-and-rituals-associated-with-it-02276 (Erişim Tarihi: 14.01.2026).
XINHUANET. (2025). From cairo streets to UNESCO heritage- koshary tells a story shared by every Egyptian. https://english.news.cn/20251213/78777c5a16dc49f6b187f8c758c0605d/c.html (Erişim Tarihi: 14.01.2026).
Yegen, C., Çataldaş, İ. & Erdönmez, S. (2026). Uluslararası Halkla İlişkiler ve Gastrodiplomasi: Anadoludakiler Projesi Örneği. İçinde Türkiye’nin Gastrodiplomasi Modeli: Sofra ve Miras. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları. s. 261-292.
Yıldırım, B. (2024). Türkiye’nin mutfak mirasıyla yumuşak güç inşası: Gastrodiplomasi perspektifi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Bahçeşehir Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü) .
Zağralı Çakır, E. (2023). Somut olmayan kültürel miras bağlamında gastronomik pratiklerin irdelenmesi: menteşe örneği. (Yayımlanmamış Doktora Tezi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Turizm & Gastronomi Çalışmaları Dergisi
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
