Turizm İstatistikleri ve Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Bağıntısı: Büyükşehirler Üzerinde Veri Zarflama Analizi Kullanılarak Bir Araştırma (The Relationship Between Tourism Statistics and Socio-Economic Development: A Study Using Data Envelopment Analysis on Metropolitan Areas)

Hüseyin ALKIŞ; Aydın ÖZDEMİR

doi:10.63556/jotags.2026.1844

Yazarlar

Hüseyin ALKIŞ
Aydın ÖZDEMİR

DOI:

https://doi.org/10.63556/jotags.2026.1844

Anahtar Kelimeler:

Veri Zarflama Analizi- Turizm- Sosyo-ekonomik gelişmişlik- Etkinlik

Öz

Bu çalışmanın amacı, Türkiye’deki 21 adet büyükşehrin (Adana, Ankara, Antalya, Aydın, Balıkesir, Bursa, Denizli, Eskişehir, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya, Manisa, Mersin, Muğla, Sakarya, Samsun, Tekirdağ ve Trabzon) turizm istatistikleri ve sosyo-ekonomik gelişmişlik bağıntısının etkinliğini değerlendirmektir. Bu amaç doğrultusunda, bir girdi değişkeni (SEGE Puanı) ve iki çıktı değişkeni (Ortalama Kalış Süresi ve Doluluk Oranı) kullanılarak Çıktı Odaklı Veri Zarflama Analizi yürütülmüştür. Araştırmanın veri seti 2025 veya en yakın yıla ait olup Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı’ndan elde edilmiştir. Analizler R projesindeki deaR paketi kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Analiz sonuçlarına göre, büyükşehrin üçünün (Antalya, Aydın ve Gaziantep) etkin olduğu, geri kalan 18 büyükşehrin (Adana, Ankara, Balıkesir, Bursa, Denizli, Eskişehir, İstanbul, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Konya, Manisa, Mersin, Muğla, Sakarya, Samsun, Tekirdağ ve Trabzon) ise etkin olmadığı belirlenmiştir. Etkin olmayan büyükşehirlerin etkin hale gelebilmeleri için referans kümeleri tanımlanmış ve iyileştirme önerileri verilmiştir. Bu referans kümelerinde Antalya’nın 15 kez, Aydın’ın 14 kez ve Gaziantep’in 3 kez yer almıştır. Girdi ve çıktı değişkenleri açısından en çok iyileştirmeye ihtiyaç duyan büyükşehirlerin İstanbul, Ankara ve Tekirdağ olduğu tespit edilmiştir. Bu araştırmanın turizm yönetimi disiplinine büyükşehirler özelinde nicel bir bakış açısı kazandıracağı düşünülmektedir.

Referanslar

Anderson, T. (2003). Data Envelopment Analysis. Içinde Encyclopedia of Information Systems (ss. 445-454). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B0-12-227240-4/00030-7

Avkiran, N. K. (2011). Applications of Data Envelopment Analysis in the Service Sector. Içinde W. W. Cooper, L. M. Seiford, & J. Zhu (Ed.), Handbook on Data Envelopment Analysis (C. 164, ss. 403-443). Springer US. https://doi.org/10.1007/978-1-4419-6151-8_15

Bandusena, P., Dissanayaka, N., & Silva, D. A. C. S. (2023). Tourism Impacts on Socio-Economic Development of Residential Community in Ella Destination, Sri Lanka. CINEC Academic Journal, 6(1), 36-45. https://doi.org/10.4038/caj.v6i1.117

Coll-Serrano, V., Benítez, R., & Bolós, V. (2018). Data Envelopment Analysis with deaR [Software]. R package version 1.2.0.

Cooper, W. W., Seiford, L. M., & Tone, K. (2006). Introduction to Data Envelopment Analysis and Its Uses With DEA-Solver and References. Springer. https://doi.org/10.1017/CBO9781107415324.004

Çakmak, E., & Örkcü, H. H. (2016). Türkiye’deki İllerin Etkinliklerinin Sosyo-Ekonomik Temel Göstergelerle Veri Zarflama Analizi Kullanarak İncelenmesi. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(1), 30-48.

Emrouznejad, A., & Cabanda, E. (2014). Managing Service Productivity Using Data Envelopment Analysis. İçinde A. Emrouznejad & E. Cabanda (Ed.), Managing Service Productivity Using Frontier Efficiency Methodologies and Multicriteria Decision Making for Improving Service Performance. Springer.

Golany, B., & Roll, Y. (1989). An application procedure for DEA. Omega, 17(3), 237-250. https://doi.org/10.1016/0305-0483(89)90029-7

Karahasan, B. C. (2024). Borders of Socio-Economic Development in Türkiye. Ekonomi-tek, 13(2).

Kasongo, L. (2023). Impact of the Hospitality and Tourism Industry on Social Economic Development in Democratic Republic of Congo (DRC). International Journal of Modern Hospitality and Tourism, 3(1), 10-17.

Köleoğlu, N., & Demirel, E. (2019). Türkiye’nin Önemli Turizm Kentlerindeki Havalimanlarının Etkinliklerinin Veri Zarflama Analizi Yöntemiyle Ölçülmesi. Seyahat ve Otel İşletmeciliği Dergisi, 16(3), 352-365. https://doi.org/10.24010/soid.478594

Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2024). İşletme ve Basit Belgeli Konaklama Tesislerinde Tesislere Geliş, Geceleme, Ortalama Kalış Süresi ve Doluluk Oranlarının İllere ve İlçelere Göre Dağılımı-2024.

Li, M., Fan, Y., Guo, C., & Li, X. (2025). Tourism prosperity and high-quality economic development. International Review of Economics & Finance, 101, 104246. https://doi.org/10.1016/j.iref.2025.104246

Miralles, C. C., Roura, M. B., Salas, S. P., Argelaguet, L. L., & Jordà, J. C. (2024). Assessing the socio-economic impacts of tourism packages: A methodological proposition. The International Journal of Life Cycle Assessment, 29(6), 1096-1115. https://doi.org/10.1007/s11367-024-02284-z

Murat, D. (2020). The Measurement of Innovation Performance in OECD Countries. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 18(4), 209-226.

Naik, S., Mekoth, N., Abhinaya, U., Koloth, S., & Balasubramanyam, P. (2025). Evaluating tourism-led development and development-led tourism models: Socioeconomic and environmental perspectives in emerging economies. Journal of Policy Research in Tourism, Leisure and Events, 1-22. https://doi.org/10.1080/19407963.2025.2481622

Nuralina, K., Baizholova, R., Aleksandrova, N., Konstantinov, V., & Biryukov, A. (2023). Socio-economic development of countries based on the Composite Country Development Index (CCDI). Regional Sustainability, 4(2), 115-128. https://doi.org/10.1016/j.regsus.2023.03.005

Olonade, O., Oritsela, E., Motsemme, N., & Ngwane, T. (2025). The impact of tourism on socio-economic development in Lagos, Nigeria. Journal of Infrastructure Policy and Development, 9(2), 9486. https://doi.org/10.24294/jipd9486

Ozcan, Y. A. (2009). Quantitative Methods in Health Care Management: Techniques and Applications. John Wiley & Sons, Inc.

Ozcan, Y. A. (2014). Health Care Benchmarking and Performance Evaluation An Assessment using Data Envelopment Analysis (DEA). Springer Science+Business Media.

Panakaje, N., Parvin, S. M. R., Bhagwath, A. A., Siddiq, A., Irfana, S., & A, Y. (2025). Measuring socio-economic development of rural households: Scale development. Cogent Social Sciences, 11(1), 2473766. https://doi.org/10.1080/23311886.2025.2473766

Ramanathan, R. (2003). An Introduction to Data Envelopment Analysis A Tool for Performance Measurement. Sage Publications India Pvt Ltd.

Ray, S. C. (2004). Data Envelopment Analysis Theory and Techniques for Economic and Operations Research. Cambridge University Press.

Rusdi, M., Sangaj, R. U. A., Ismail, Yahya, M., & Taherong, R. (2023). The Impact of Tourism Development on the Socio-Economic Conditions of theJikumerasa Village Community, Buru Regency. ELS Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities, 6(3), 695-699.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2025). İllerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması 2025.

Stryzhak, O., Cibák, L., Sidak, M., & Yermachenko, V. (2024). Socio-economic development of tourist destinations: A cross-country analysis. Journal of Eastern European and Central Asian Research (JEECAR), 11(1), 79-96. https://doi.org/10.15549/jeecar.v11i1.1442

Şimşek, L., & Özcan, B. (2020). Türkiye’de Turizm Etkinliğinin Veri Zarflama Analizi İle Ölçülmesi. Kocaeli Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 3(1), 23-30.

Tone, K. (2017). Radial DEA Models. Içinde K. Tone (Ed.), Advances in DEA Theory and Applications (ss. 1-10). John Wiley & Sons, Ltd. https://doi.org/10.1002/9781118946688.ch1

Türkiye Belediyeler Birliği. (2026). Büyükşehir Belediyeleri. https://www.tbb.gov.tr/tr/buyuksehir-belediyeleri

Zhu, J. (2014). Quantitative Models for Performance Evaluation and Benchmarking. Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319-06647-9