Selçuklu ve Osmanlı Dönemi Kervansaraylarında Yönetim ve Hizmet Yapısı (Management and Servıce Structure in Seljuk and Ottoman Period Caravanserais)
DOI:
https://doi.org/10.21325/jotags.2025.1593Anahtar Kelimeler:
Kervansaray- Turizm- Yönetim- Organizasyon- Selçuklu- OsmanlıÖz
Konaklama ve yeme-içme başta olmak üzere birçok hizmetin bir arada sunulduğu günümüzün modern konaklama işletmelerinin ilk örnekleri sayılan kervansaraylar, geçmişleri çok daha eskilere dayansa da, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Türklere has bir yapıya bürünmüştür. Kervansaray, bu dönemlerde hem mimari özellikleri hem de yönetim ve hizmet yapıları bakımından zirve noktasına ulaşmıştır. Anadolu’da yer alan kervansarayların bazılarının günümüzde de turistik amaçlarla verimli şekilde kullanıldığı bilinmektedir. Bu çalışmada, kervansarayların yönetim, organizasyon ve hizmet yapılarının, başka bir ifade ile kervansaray çalışanlarının ve kervansaraylardaki insan unsurunun incelenmesi amaçlanmıştır. Betimleyici bir araştırma olan çalışmada ikincil verilerden faydalanılmıştır. Kervansarayların mimari yapıları ile ilgili geniş bir literatür bulunsa da, özellikle turizm alan yazınında kervansaraylarla ilgili yapılmış çalışmaların genellikle söz konusu turizme kazandırılması konusunu işledikleri görülmüştür. Bu çalışma, kervansaraylardaki insan ve çalışan faktörlerini incelemesi açısından Türkçe alan yazında bir ilk niteliğindedir. Çalışma sonucunda kervansarayların etkin bir hiyerarşik yapıya sahip olduğu anlaşılmıştır. Kervansaray görevlilerinin kendi alanlarında uzman niteliğinde çalışanlar oldukları, konaklama ve yeme-içme işlevlerinin yanı sıra hastane, ibadethane, bakım merkezi, eczane, gibi çok yönlü işlevlerinin bulunduğu ve bu tesislerde insanlar için olduğu kadar yük hayvanları için de gerekli tüm hizmetlerin sunulduğu ortaya çıkmıştır.
Referanslar
Ahmad, S., & Chase, S. C. (2005). Design generation of the central asian caravanserai. 1st ASCAAD International Conference Proceedings (s. 43-58). Dhahran, Saudi Arabia: ASCAAD Arab Society of Computer Aided Architechural Design.
Aslanapa, O. (1984). Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
Ateş, D. K., & Oğuz, G. P. (2023). Osmanlı Dönemi han ve kervansaray yapılarında avlu üzerine bir inceleme güneydoğu anadolu bölgesi örneği. Kent Akademisi Dergisi, 16(4), 2460-2471.
Ayan, D. (2004). İki tahıl ölçüsü üzerine sosyomatematik notlar: Şebinkarahisar kilesi ve gödük. Osmanlı Bilimi Araştırmaları Dergisi, 6(1), 75-83.
Aycibin, S. (2018). Anadolu Kervansaraylarının Tarihsel ve Mimari Gelişimi, Kervansaray Yapılarının İşlevlendirilerek Yeniden Kullanımı. İstanbul: İstanbul Ticaret Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İç Mimarlık Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi.
Aytaç, İ. (2006). Harput-Palu-Diyarbakır güzergahındaki kervansaraylar. Fırat Üniversitesi Doğu Araştırmaları Dergisi, 4(3), 18-22.
Bayhan, M., & Türkmen, M. (2017). Uluslararası ticaret ve lojistikte kervansarayların yeri ve önemi. The International New Issues in Social Sciences, 5(5), 479-492.
Berkol, F. (2006). Türk vakıf kervansarayları ve bugünün turizm hizmetinde kullanılmaları. Vakıflar Dergisi, 10, 345-365.
Beydilli, K. (2024, Mart 1). Osmanlı Devleti'nde İmamlık. TDV İslam Ansiklopedisi: https://islamansiklopedisi.org.tr/imam#2-osmanli-devletinde-imamlik adresinden alındı
Buluç, G. (1995). Kervansarayların Türk turizmine zincir konaklama işletmeleri olarak kazandırılması. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 38-45.
Buyruk, H. (2021). Iğdır kervan sarayı ve kervan yolu üzerine yeni değerlendirmeler. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (Journal of Turkish Researches Institute), 0(72), 119-138.
Cezar, M. (1976). Türk Tarihinde Kervansaray. VIII. Türk Tarih Kongresi II.Cilt, 931-940. Şubat 13, 2024 tarihinde https://www.ttk.gov.tr/etkinlikler/viii-turk-tarih-kongresi-11-15-ekim-1976-ankara-ii-cilt/ adresinden alındı
Çankaya, C. (1995). Anadolu Selçukluları Han ve Kervansaraylarının Turizme Kazandırılması Amacıyla Değerlendirilmesi. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
Ekin, Ü. (2022). Osmanlı İmparatorluğu'nda ulaşım ve iletim örgütlenmesi. Kadim Dergisi (3), 31-52.
Ertaş, M. Y. (2011). Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde yollar: Kaldırımlar, köprüler ve kervansaraylar. Pamukkale Üniversitesi sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (10), 43-53.
Eryavuz, Ş. A. (2024, Şubat 14). Kervansaray. TDV İslam Ansiklopedisi: https://islamansiklopedisi.org.tr/kervansaray adresinden alındı
Gökalp, H. (2024, Şubat 9). Kervansaray. İslam Düşünce Atlası: https://islamdusunceatlasi.org/kervansaray/7165 adresinden alındı
Gümüşçü, O., & Yiğit, İ. (2020). Toponimiye Mührünü Vuran Selçuklular: 1/200.000 Ölçekli Türkiye Topografya Haritalarındaki Han ve Kervansaray Adlı/Ekli Yer ve Yerleşme İsimleri Üzerinden Bir Değerlendirme. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi(5), 97-109.
Günel, G. (2010). Anadolu Selçuklu dönemi’nde anadolu’da İpek Yolu - kervansaraylar - köprüler. Kebikeç: İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmaları Dergisi, 29, 133-146.
Halaçoğlu, Y. (1981). Osmanlı İmparatorluğu’nda menzil teşkilatı hakkında bazı mülahazalar. Osmanlı Araştırmaları, 2(2), 123-132.
Karakuş, F. (2022). Anadolu Selçuklu dönemi sultan hanları üzerine bir inceleme. The Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 12(1), 71-109.
Kesik, M. (2020). Selçuklular’da sağlık, sağlık kurumları ve tıp eğitimi. Tarih Dergisi - Turkish Journal of History, 71(1), 115-144.
Kılıçözlü, A. (1985). Türklerde Tarihi Konaklama Tesisleri ve Günümüz Turizminde Değerlendirilmeleri (Kervansaray Ve Hanlar). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Turizm Ana Bilim Dalı yüksek Lisans Tezi.
Kızgın, E. E. (2021). Menzil külliyelerinde yer alan sıbyan mektepleri. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), 34-62.
Konyalı, İ. H. (2006). Çeşme, çeşme'de kanuni'nin eşsiz bir kitabesi, Çeşme kervansarayı. Vakıflar Dergisi, 9, 163-171.
Kuşadası Belediyesi. (2024, Şubat 23). Öküz Mehmet Paşa Kervansarayı. T.C. Kuşadarı Belediyesi: https://kusadasi.bel.tr/tr/okuz-mehmet-pasa-kervansarayi-pv27 adresinden alındı
Küçükaşcı a, M. S. (2024, Şubat 26). Müşrif. TDV İslâm Ansiklopedisi: https://islamansiklopedisi.org.tr/musrif adresinden alındı
Küçükaşcı b, M. S. (2024, Mart 1). İmam. TDV İslam Ansiklopedisi: https://islamansiklopedisi.org.tr/imam#1 adresinden alındı
Necipoğlu, G. (2013). Sinan Çağı: Osmanlı İmparatorluğu'nda Mimari Kültür. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Ortaylı, İ. (1973). Devenin taşıma maliyeti eğrisi üzerine bir deneme. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 28(1), 181-190.
Önge, M. (2007). Caravanserais as symbols of power in seljuk anatolia. Politica, 306(21), 49-69.
Özer, M. (2005). Seyyahların Gözüyle Osmanlı Döneminde Faaliyet Gösteren Kervansaraylar. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
Özyalvaç, Ş. P. (2023). 18. Yüzyılda İstanbul’dan Edirne’ye yolculuk: Kadı Mehmed Nebih efendi örneği. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi(19), 241-268.
Sönmez, S. (2007). Ortaçağ Türk ve İslam dünyasında kervansaraylar (Hanlar-Ribatlar). Atatürk Üniversitesi kazım karabekir eğitim fakültesi dergisi, 0(15), 270-296.
Sürmen, Y., & Abdioğlu, H. (2020). Kervansaray ve muhasebe işlemleri. Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 19, 25-40.
Şen, K. (2018). Elazığ/Keban-Denizli Köyü Kervansarayı (Makıt Han). Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(1), 209-231.
TDK. (2024, Şubat 2). Kervansaray. Türk Dil Kurumu Sözlükleri: https://sozluk.gov.tr/ adresinden alındı
TDK. (2024, Şubat 27). Mütevelli. Türk Dil Kurumu: https://sozluk.gov.tr/ adresinden alındı
Thareani-Sussely, Y. (2007). Ancient Caravanserais: An Archaeological View from ‘Aroer. Levant, 39(1), 123-141.
Tomar, C. (2024, Şubat 22). Nazır. TDV İslam Ansiklopedisi: https://islamansiklopedisi.org.tr/nazir adresinden alındı
Turan, O. (1946). Selçuklu Kervansarayları. Belleten - Türk Tarih Kurumu Yayınları, 10(39), 471-496.
Uslu, H. (1985). Başlangıçtan Günümüze İslam Müesseseleri Tarihi. İstanbul: Gonca Yayınları.
Usta, G. K. (1994). Anadolu Osmanlı Dönemi Mimarisinde Mekan Analizi: Han ve Kervansaray Yapılarında Uygulama. Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi.
Yavaş, D., & Alkan, F. (2022). Bursa Galle Hanı'nın mimarı Koca Sinan mı? Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(43), 821-849.
Yavuz, A. T. (1991). Mirçinge Han ve Selçuklu Dönemi Eşodaklı Kervansarayları Arasındaki Yeri. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 11(1-2), 41-55.
Yetiş, Ş. A., & Kaygısız, N. Ç. (2017). İpek Yolu turizm projesi kapsamında Kapadokya'da yer alan kervansarayların turizme kazandırılması. International Journal of Social and Humanities Sciences Research, 4(11), 522-527.
Yiğit, H. (2000). Selçuklu Kervansarayının Yapısı ve İşleyişi. Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi.
Yayınlanmış
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Journal of Tourism & Gastronomy Studies
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
